ما الذي تغير في قريتنا في20 سنة

عشت في بلدي ولم اخرج الى أي بلد آخر. في نعومة اظفاري كنت اتردد بين المدرسة (دغس قرآن) وبين بيتنا واحيانا كنت اخرج مع الاقران للسباحة في الآبار والمستنقعات وفي الاوديىة خاصة وقت الربيع الذي يكثر فيه هضول الأمطار. بعد نهاية السباحة كنا نتصارع احيانا او نتاسبق أو نلعب كرة القدم مصنوعة من الجوارب من طراز قديم ولم تكن الساحرة المستدارة بشكلها الحالي متوفرة اللهم الا نادرا وممارستها كانت رجسا من عمل الشيطان تستلزم العقوبة من المعلم في المدرسة واستنكارا شديدا من الاوساط الاجتماعية المختلفة.

كانت المتعة لا تقدر بثمن وكنت مدافعا شرسا لا يحترف الكرة بل كنت آثر القوة على الاحتراف والحيلة مما يؤدي الى العنف والجروح. كنا نخاف من المعلم خوف الاسد ولم نكن نناقشه ابدا بل كنا ننفذ ما يقوله حرفيا وبدون ادنى اعتراض وكان المعلم يعجب مني مرتين؛ مرة في كثرة لعبي وانشغالي عن القراءة ومرة قوة حفظي وسهولة اعدادي لمهامي الدراسية. وكان المعلم هذا عادلا لا يفرق في المعاملة في الثواب والعقوبة بين ابناءه وابناء غيره بل كان اقسى على عياله من غيرهم ليسدجروا ويكونوا عبرة على غيرهم وان قربهم منه لا تشفع لهم ان اغترفوا ما يستوجب العقاب.

في القرية كان الجميع في طريقة واحدة لم يكن فيها تنوع مذهبي ولا عقدي. في شهر مولد النبوي كنا جميعا نبقى في المسجد نقرأ القصائد والمدائح في جو روحاني رفيع وفي حضرة المعلم الذي كان هو بنفسه يقرأ القصائدة وكان كبار السن والريفيون وأهالي القرية كلهم يجلسون في صف دائدي وكانوا بارعين في القصائد مما يوحي تجذرهم وقدم هذه القصائد في حياتهم وكان حبهم للنبي صل الله عليه وسلم ظاهرا في وجوههم ونبرات اصواتهم وتكرارهم بصلى الله وسلم عليه. كان البخور (الفوح) يسيطر على الجو وكان الشاي والبن متوافران مجانا من محسنيين راجين من الله ان يتقبل الله صلواتهم وصدقاتهم معا.

في أو قات الجفاف كنا نكثر من الاستغفار والدعوات وأتذكر اننا كنا نحمل الألواح على الرؤوس مشيا على الأقدام وتحت حر الشمس في جو من التذلل والخضوع لرب العالمين عله يرحمنا ويفرج مما نحن فيه من القحط والجوع وتنتهي هذه المسيرة تحت شجرة يقام فيه وليمة كبيرة يطعم فيه المسكين ويتسامح الناس ويدعوا فيه العلماء بعد ختمات من القرآن الكريم فكان مما اتذكر ان المطر يأتي بعد يوم يومين ان لم يمطر مباشرة في ذالك اليوم.

الولائم والصدقات لم تكن مقتصرة في اوقات الاستسقاء بل كان موجودا في أيام اخرى يقرأ القرآن على ارواح الأموات بأن يتغمد الله برحمته بالقرآن وباطعام المساكين والأدعية الجماعيةوعند ما يحتضر لأحد من القرية كان يقرأ عليه سورة (يس) ويقام التعازي في يومي الثالث والسابع ويدعى فيهما الميت. أما في أو قات الأفراح الاجتماعية كالزفاف كان الرجال يخرجون الى ناحية معينة من المدينة مع العريس وكانوا يهنئونه ويظهرون مكانة الزواح ويمشونه معه الى بيته الجديد وسط أصوات عالية من الصلوات على الرسول عليه الصلاة والسلام بينما النساء يضربن الدف ويلعبن بطريقتهن الخاصة ويزين البيت والعروس معا وتنتهي الأفراع بيوم السابع بينما تتواصل الزيارات للبيت الجديد طيلة هذه الفترة.

قبيل مغادرتي للقرية كان هناك رجل في عقده الرابع حسن الطلعة ملتحي قصير الثوب جائنا من المديتة كان يتكلم باللغة العربية تحدث بينه وبين معلمي مناقشات حادة حول حكم الموليد وقرآءة القرآن للأموات والولائم على الشكل الذي ذكرناه وتعليق التمائم الكتوب بالقرآن والأدعية الجماعية بعد الصلوات الخمسة في المساجد وغيرها من المواضيع الساخنة وكنت استمع اليهم من عن بعد مخافة أن يفظن الي المعلم ومستغربا جرأة الرجل على معلمي وأذكر أيضا أن النقاش كان يحدث في أوقات مختلفة وفي أماكن مختلفة فكان هذا الرجل يتهم بأنه وهابي وأنه مخالف للدين.

اليوم وبعد مرور عقدين من الزمن من ذالك الوقت تغير كل شي في تلك القرية واصبح (الوداد) نفسه الذي كان يقرأ للناس تلك القصائد ينهى عنهم وبأشد العبارات واندثرت الولائم والقصائد والاستسقاء المصحوب بالالواح ولعبت الكرة على الطرقات وتغير كل شيء الى العكس تماما وكنت أستغرب ذالك التحول المفاجئ هل هو استكشاف لفهم ديني جديد يصحح المفهوم الديني ويعيد الأمور الى نصابه الصحيح بعد طول غياب أم هو هجوم شرس من قبل عقائد ومذاهب اخرى ممولة من جهات معية فرضت نفسها على الناس بالقوة والسلاح.

أنا نفسي كبرت وقرأت وتغيرت ولكن ليس على هذا الشكل الكلي اذ أعتقد أن بعض الأمور مما ذكرنا خلافية تقبل الاجتهاد وليست قطعي الثبوت والدلالة مما يستوجب الاتباع المطلق وليس للخلاف فيه مجال.
هل حصل شيء مماثل في قريتك أو مدينتك؟!

(عبد القادر ديري (صومالى

Advertisements

Nuura Toogashaa lagu Xakumay!!!.

 

unnamed

Nuura Xuseen oo ah gabar 19 jir ah ayaa lagu xukumay dil toogasho ah, kadib markii ay dishay nin rabay in uu kufsado iyadoo is difaacaysay waxayna sugaysaa in dilkaas lagu fuliyo.

Sheekadu waxay kasoo bilaabatay baa la yiri “Markii Nuura Xuseen iyadoo 16 jir ah nin loo guuriyay taasoo rajadeedii wax barasho kasoo horjeedday, aabeheed iyo ninka loo khasbay ayaa wada saxiixday heshiis guur, kadib markii Nuura ay dhammaysatay dugsiga sarre bishii 4-aad 2017 ayaa lagu khasbay in ay ninkaas khasab kula aqal gasho, dabcan iyadu raali kamay ahayn oo waa la jajuubay.

Markii u horaysay ee uu guriga gaystay Ninkaasi waxa uu sameeyay arrin aad u fool-xun oo waxa uu u yeertay laba walaalihiis ah iyo laba dumara oo adeerkii dhalay si ay Nuura ugu legdaan oo ay dhulka ugu xajiyaan inta uu danihiisa ka fushanaayo ama si kale haddaan u dhigo ay u “qumiyaan” sidii xoolihii, gabadhii yarayd ee Nuura ahayd tabar ayaa u run sheegtay ninkiina waa uu xooggay maaddaama iyadu aysan raali ka ahayn waxa socda, heshiiska guurku sheegana aysanba ogayn, ninku dookheedii ahayn, guurna aanayba weli u hawoon, kaaga sii darane loo awood sheegtay, waxase wax waliba uga darnnaa iyadoo uur qaadda ninka sidaas ula dhaqmaaya ee inuu xoogo ku tala galay.

Subixii xigay ayuu haddana habaar qabihii isku dayay Nuuro Xuseen iyadoo keligeed ah oo guri baaskii joogta in uu sidiisii doc u tuuro oo uu xoogo laakiin nasiib wanaag waxay kaga dhuumatay jikadii guriga oo ay mindi ku qarsatay, halkii ayuu ugu galay, intii ay isla xarbinaayeen ayay mindidii caloosha ka gelisay waxana dhaawac darani kasoo gaaray mindhiciradda oo uu markiiba dhiig bax gudaha ah isla halkii ugu qur-baxay.

Nuura cararkii ayay toos u aadday gurigii qoyskooda oo ay ku ogayd Aabbe, Hooyo iyo walaalo, markii ay gurigii tagtay ee ay uga sheekaysay sida ay wax u dhaceenna, aabaheed oo aad uga caroodday dilka ay gaysatay ayaa gabadhii Booliska u gacan -geliyay dhammaan qoyskeediina waa ay dayriyeen oo xaggooda waa ay ka dhimatay.

Markii sharciga la horgeeyayna maxkamadihii waxay sheegeen Nuura Xuseen in ay tahay Dambiile galay Dambiga lagu soo eedeeyay “inkastoo ay iska difaacaysay in kufsi lagula kacay aadna ay u yarayd haddana waxa lagu xukumay DIL TOOGASHO AH.

Fadlan u dir farriin qoraaleed deg deg ah (Urgent E-mail) Madaxweynaha Dalka Suudaan iyo Wasaaradda Caddaaladda adigoo ka codsanaaya in Nuura Xuseen laga badbaadiyo Toogashadaas haddii kale waa lagu fulinayaa

Sidaas waxa qortay hay’adda xaquuqda aadanaha u doodda ee Amnesty International

Dhag sii Lifaaqa oo English ah:- Please tell the Sudan authorities to quash the death penalty against Noura Hussein.

 Mahadsanidin
Tarjumay: C/qani Yuusuf Aadan (Kaysediiin)

Warmurtiyeedkii Dalalka Kenya iyo Itoobiya.

War-murtiyeed wadajir ah ayaa la soo saaray kadib wadahadalado dhexmaray labada dhinac Mudane. Uhuru Kenyatta Madaxweynaha Jamhuuriyadda Kenya iyo Taliyaha Guud ee Ciidamada Difaaca Dalka Kenya iyo Sidoo kale Mudane. (Dr.) Abiy Axmed Cali, Raiisul Wasaaraha Dowladda Federaalka ah ee Ethiopia kadib booqasho taariikhi ah oo u ku tagay  dalka Kenya 7-tii May 2018 gaar ahaan magaalada Nairobi ee caasimadda Kenya

War-murtiyeed Wada jir ah (JOINT COMMUNIQUÉ)

Jamhuuriyadda Kenya iyo  Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federalka Itoobiya

  1. Martiqaadkii Madaxweynaha Jamhuuriyadda Kenya, Mudane Uhuru Kenyatta, Raisul Wasaaraha Jamhuuriyadda Dimoqraadiga ee Itoobiya, H.E. Dr. Abiy Axmed Cali, wuxuu booqasho ku tagay Jamhuuriyadda Kenya laga bilaabo 6-dii ilaa 7-tii Maajo, 2018. Mu ane, Dr. Abiy Axmed Cali wuxuu hogaaminayey wafdi ballaarn oo ka koobannaa Wasiirro iyo Saraakiil sar sare oo ka tirsan dowladda Itoobiya.
  2. Labada hoggaamiye waxay aad uga wada hadleen arrimaha ku saabsan ama khuseeya labada Dal, Tan gobolka iyo caalamkaba. Sidoo kale waxay isla meel dhigeen ahmiyadda ay leedahay dib u xoojinta  aasaaskii taariikheed ee labada dal lana sii wado ama joogteeyo dhisitaanka xiriirka labada dhinac waxayna isku raaceen in aragtidii aabeyaashii hore ee labada dal ay tilmaan u tahay wadaagista Qiyamka, Dhaqanka iyo Sooyaalka labadaas dal.
  3. Labada hoggaamiye ayaa sidoo kale xoojiyay muhiimadda ay leedahay xoojinta iskaashiga kaas oo dhiirrigeliyay barwaaqada dadka labada dal. Waxay ballan-qaadeen horumarinta Qorshaha LAPSSET ee loosoo gaabshay (Lamu Port-Southern Sudan-Ethiopia Transport) oo ah Waddo ganacsi oo isku xiri doontaa Dekedda Lamu, Koonfurta Suudaan illaa Itoobiya; oo ay ku jiraan isku-xirka waddooyinka Siyoolow, Mooyaale ilaa Addis Ababa iyo waddada tareenka ee Addis Ababa ilaa Nairobi. Sidoo kale Labada dhinacba waxay ku heshiiyeen in ay dhammaystiraan xiriirka isgaarsiineed ee Itoobiya iyo Kenya.
  4. Labada hoggaamiye waxay isku raaceen in si wadajir ah loola socdo kormeerka Waddada Highway-ga ah ee Lamu, Gaarisa, Siyoolow, Mooyaale, Hawaas Illaa Addis Ababa Koox ka socota Dowladda Kenya ayaana fududayn doonta bixiinta rasmiga ah ee dhulka dowladda Itoobiya laga siiyay Dekadda laga dhisayo Lamu, dhanka kale itoobiya waxay ku celisay in ay ka go’an tahay in ay dhisaan dhulkaas si loo fududeeyo sahaminta iyo hirgelinta Mashruuca (LAPSSET).
  5. Labada hoggaamiye ayaa si weyn u dhiirrigeliyay ganacsiga gaarka loo leeyahay ee u dhexeeya ganacsatada labada dal xubnaha qaybaha gaarka ah ee gaarka ah si ay u aqoonsadaan aagagga laga yaabo in ay ku hawlan yihiin oo ay ballan-qaadeen in ay hagaajiyaan saaxadda ganacsiga isla markaana dhiirragelin doonaan xiriirka ganacsi ee labada dal si ganacsigu u horumaro.
  6. Si loo sii xoojiyo isdhexgalka, labada hoggaamiye ayaa isku raacay waxyaabahan soo socda:-
  7. In la xoojiyo iskaashiga u dhexeeya Shirkadaha Duulimaadka ee Kenya Airways iyo Ethiopian Airlines.
  8. Dhinaca Kenya waxay ogolaatay in Ethiopian Airlines ay samayn karto duulimaad labaad oo Mombasa ah.
  9. Labada dhinacba waxay sidoo kale ku heshiiyeen in la isu furo suuqa Shirkadaha Duulimaadyada ee Ethiopian Airlines iyo Kenyan Airways.
  10. Kobcinta iskaashiga dhinacyada dalxiiska iyo isboortiga;
  11. Xoojinta wada-xaajoodka xudduudaha labada dal ee la xiriira hawlaha amniga iyo dhaqan-dhaqaale
  12. Labada dhinac waxay isku raaceen in ay si wadajir ah u maal gashadaan mashruuca kastamka Mooyaale “Moyale Joint City and Economic Zone”
  13. Labada dhinac waxa kale oo ay isku raaceen in maalgalin dheeraad ah lagu sameeyo Magaalada ganaacsig wadaagga ah ee Mooyaale “Moyale Joint City and Economic Zone”
  14. In sare loo qaado iskaashiga tabbabarada ciidamada milatariga ee labada dal.
  15. Iyo sidoo kale Kobcinta iskaashiga dhinaca beeraha.
  16. Labada hoggaamiye ayaa isku raacay in afarta bilood ee soo socota la qorsheeyo in hal tigidh looga gudbo xaduudda loogu talagalay Xaashida Joogta ah ee Hal Tigidhka oo ay ka midaysan yihiin labada dal looga gudbo xadduudaha labadaasi dal.
  17. Labada hoggaamiye ayaa sidoo kale isku raacay in la is-dhaafsado maxaabiista ku kala xiran xabsiyada labada dal. Isku dubba ridka arrintaasna waxay u xilsaareen guddi ka shaqayn doona arrinkaas si loo hirgeliyo qorshahaas muddo Toddoba beri ah (7 days).
  18. Labada hoggaamiye waxay hoosta ka xariiqeen doorka muhiimka ah ee ay ka qaadanayaan xasiloonida iyo nabadgelyada guud ee gobolka, waxayna ku heshiiyeen in ay sii xoojiyaan dadaalkooda wadajirka ah si ay nabad iyo xasilooni ugu horseedaan guud ahaan gobolka, gaar ahaan Koonfurta Suudaan iyo Soomaaliya.
  19. Labada hoggaamiye ayaa isla qiray in ay jiraan caqabado ku hor gudban in nabadgelyo waarta laga helo dhulka xadduuda ku teedsan haba ugusii daraadeen dadka taagta daran ama nugul oo ay iyaga dhibtu ku dhacdo, hoggaamiyeyaashu waxay isu raaceen in diiradda la saaro sare u qaadidda kobcinta ganacsi laga wada qayb qaato ama loo dhan yahay oo laga hirgeliyo gobolada xadduudda ku yaal, sida heshiis gaar ah oo lagu taageerayo ganacsiga ka dhexeeya shucuubta xadduudda uu qeexayo in la kiciyo tayada  nololeed ee shucuubtaas.
  20. Labada hogaamiye ayaa walaac xooggan ka muujiyay horusocodka gaabiska ah ee ku aaddan dadaalada dib loogu soo celinayo nabadaynta Koonfurta Suudaan, iyagoo ballan qaaday inay si weyn u garab istaagayaan dadaalada Dhexdhexaadineed ee ay waddo IGAD, iyagoona ugu baaqay madaxda Koonfurta Suudaan inay danahooda khaaska ah ka hormariyaan danta shacabkooda, si fursad loo siiyo nabadda.
  21. Labada hoggaamiye ayaa hoosta ka xarriiqay khatarta sii kordhaysa ee Ururka Alshabaab Guud ahaan gobolka gaar ahaanna Soomaaliya, Sidaa awgeed waxay isla qireen inay jirto debecsanaan dhanka taageerada caalamiga ah ee aan la saadaalin karin ama aan ku filnayn dalka Soomaaliya gaar ahaanna dhaqaalaha ku baxa ciidamada nabad ilaalinta midawga Afrika ee (AMISOM), taasoo keeni karta bay yiraahdeen khatar ama dib u dhac ku yimaadda guulaha illaa iyo hadda la gaaray, labada hoggaamiye ayaa ku adkaystay inay sii wadayaan ololaha ay ugu jiraan in la kordhiyo ciidamada AMISOM isla markaana loo helo dhaqaale lagu taageero iyo sidoo kale tababbaridda ciidamada amniga ee Soomaaliya. Labada hoggaamiye waxay walaac xooggan ka qabaan saamaynta dano shisheeye oo loola jeedo in xasilooni daro looga abuuro Soomaaliya.
  22. Labada hoggaamiye ayaa ku celiyay baahida loo qabo xoojinta iskaashiga khayraadka ku-meel-gaadhka ah ee la wadaago, iyada oo ku saleysan mabda’a ah isticmaalka caddaaladda iyo macquul ah.
  23. Labada hoggaamiye ayaa ku celiyay sida ay uga go’an tahay inay u hoggaansamaan sharciyo nidaamsan oo caalami ah isla markaana leh miisaaniyad ballaaran oo dheellitiran iyo dib-uhabeyn degdeg ah oo lagu sameeyo Nidaamka Qaramada Midoobay ee asaasiga ah. Hoggaamiyeyaashu waxay ballan-qaadeen inay ku guuleysan doonaan boosaska guud ee Midowga Afrika gaar ahaan 14. Labada hoggaamiye ayaa ku celiyay sida ay uga go’an tahay inay u hoggaansamaan sharciyo nidaamsan oo caalami ah oo leh miisaaniyad ballaadhan oo dheellitiran iyo dib-u-habeyn degdeg ah oo lagu sameeyo Nidaamka Qaramada Midoobay ee asaasiga ah. Hoggaamiyeyaashu waxay ballan-qaadeen in ay ku guulaysan doonaan boosaska guud ee Midowga Afrika gaar ahaan Golaha Amniga. Sidaa daraadeed, Itoobiya waxay ballan-qaadday in ay taageerto Kenya ee ku aaddan fadhiga aan joogtada ahayn ee Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay sanadaha 2021-2022
  24. Hoggaamiyayaashu waxay xuseen in heshiisyada kala duwan iyo xusuusta fahamka ay saxiixeen labada dal ay aasaas muhiim ah u yeesheen xiriirka laba geesoodka ah ee Kenya iyo Itoobiya. Waxay ku heshiiyeen in fulinta qaar ka mid ah qalabka loo baahan yahay isuduwid wanaagsan. Hogaamiyayaashu haddaba waxay soo bandhigeen habraaca hirgelinta iyo Habka Dib-u-eegida Waqtiga Dib-u-eegista Guddiga Qaranka ee Qaranka si loo fududeeyo kormeerka adag iyo qiimeynta meelaha la isku raacay.
  25. Dhammaadka iyo gabagabeynta booqashada, Mudane Dr. Abiy Axmed Cali ayaa ka mahad celiyay Madaxweyne Uhuru Kenyatta iyo dadka reer Kenya uga mahad celiyay soo dhoweynta diiran iyo martigelinta deeqsinimadu ku dheehnayd ee ay u fidiyeen isaga iyo wafdigiisa intii ay joogeen booqashada ku joogeen Dalka Kenya, Waxa uu sidoo kale ku casuumay Madaxweynaha Jamhuuriyadda Kenya, inuu booqashoku yimaado Dalka Itoobiya Madaxweyne Uhuru Kenyattana waa uu aqbalay casumaaddaas, wakhtiga  booqashada waxaa loo maarayn doonaa hab dibloomaasiyadeed.
  26. Madaxwaynaha Kenya Mudane Uhuru Kenyatta ayaa fursad u helay inuu shacabka Itoobiya u rajeeyo Inay gaareen guushoodii ugu weynayd ee dhisidda qarankooda isagoo isii marinaya dhigisiisa ama walaalkiis sida qoraalka lagu yiri Dr. Aby Axmed.

Waxaa Tarjumay (Kaysediin Yusuf Aadan)

Sheeko “Shaarubba Libaax”

…Cir gadduud walba kolkay neefka addinka soo qabato ee ay xoolaha maali rabto ayay aragtaa isagoo sii kacsan deedna intay mashiiqsato ayay hoos isula guryantaa “Yaab anagaa aragnay’ Walaalayaaloow xaggeebuu guurada u yahay oo ciddaha u daba maray, awr nagama dibbooddin, reerkuna badar iyo biyaba waa haystaa sahanna ha sheeginoo naq baynu joognaaye’ warsan gedaleey weylo kaa ciye ayay dabeed hadalka kusoo xirtaa”.

Waxay sidaa arrini ahaato oo uu habeen walba cidaha u daba maraba habeenkii dambe ileen waa masayr iyo xaalkiiye ayay ka daba biyaysatay oo halkuu saanta dhigaba kadaba dhigtay iyada oo iska qarinaysa ‘Show waanayba ogayne odayga reer kalaa u oodnaa, mar quray indhaha ku dhufatay aqal weyn oo laba deryaale ah iyo laba xero oo iska doc oodan isagoo usha la dhigay dabeedna ardaaga is gawdiidshay, halkii reerka muskiisa ahayd ayay salka dhigtay si ay wax badan uga khaawisto, islaantii yaraydee galabta reeraha looga soo carraabay sowtan sidii Waraabe neef laga riday reeraha muskooda il mirig laynaysa.

Afadii kalee minyarada ahayd oo xiisuhu iyada ku dambeeyay ayaa intay aqalka gasho kolba huga iyo hunguriga uga soo daldalaysa ‘alla odayga maxaa diif ka muuqata war maxaa dhafooradan kuu yeelay miyaadan meel muslim joogo ka iman, kolkay sidaa leedahay ‘qumba subag ah iyo qorog caana ah ayay iska daba qotominaysaa raarkana waa ay fidinaysaa” Alloow adaa xaal og.

Min weyntii muska ku jirtay gabbal baa u dumay’ waxay yeeshana garan mayso halka xaal marayana aragtay waxayse isku Samir siisay “allaylehe talo anay ila jirtaa’ naa maxaa tiri? reer kale, naag kale iyo xoolo oo tolow carruurana miyay jiraan’ oo maxayga galay carruurihiisa bala ha dhashee ma awalbaan qosol ku haystay, isba soow cidladaa namuu dhigin…haah’ shib iska dheh’ iyadaa isu jawaabaysa……intaa ay duryamayso, ganbada ayay dhuuqsanaysaa, hogoogtana waa ay xagsanaysaa, geed gaabka iyo kurtunka ay jaftaa ku hayso iyo dhirta ay dhex jibaaxaysaa ugama duwana iyadoo bannaan laafyoonaysa.

Subaxii dambe kolkii nin iyo geed la kala gartay ayay iyadoon afkaa uga yeerin jarmaado ku malmashay, oo xaggeebay aadday? Oo miyaadan ogayn? Inayba xalay ku seexatay inay saaka hesho ninkii sixiroolaha ahaa ee ay Islaantu u sheegaysay, naag ninkii laga qaaday ma fadhi baa u yaal, allaylehe daa hasoo ceshetee.

Waxay sii hogaagnaataba ninkii sixiroorlaha ahaa ayay isla soo taagtay Dabadeed arrinkii ay ugu socotay ayay u sheegatay, isna kamuu waalini kor iyo hoos inta u eegay farahana kala hadlay ayuu u sheegay inay iska fariisato inta Khalwadu socoto.

Ninkii isagoo indhaha isku haysta wuxuu dabqaad qaacaaya wareejiyo oo kolba gacmaha sare u qaadaba… mar dambuu indhaha fag inta siiyay waxa uu yiri:-“Dhegayso, ninkaaga si aad u hesho hawl adag ayay kaaga baahan tahay” say teen oo maxay tahay sheekhoow? “Libaax Shaarubaddii haddaad ii keento Niinkaaga waan kula furdaamin karayaa” Alla!!!! bisinka Libaax aaaa’ iyo shaarubaddii awoowoow kii samaayoo!!! sheekhoow libaaaxa iga daa ma inuu I cunaad doonaysaa”.

Ninkii waayahee ninka naagtu ha haysatee inaga daa, !maya sheekhoow bala haysatayga naagtu haysan maysee..waan yeeli waxaad igu amarto. Ninkii waa yahee sidaa yeel, adigayna kugu xiran tahay xilliga aad shaarubadda ii keento, sixir furyadana halkaa iska dhig annagu ma qaadanee.

Intaasi markay dhagaheeda ku dhaceen iyadoo cagajiida ayay gurigii sixiroolaha kasoo baxday Islaantii talaa ku idlaatay waxay samaysana garan wayday Libaaxna cidi uma dhawaan karto waabase shaarubadii oo la taabto e’.

Habeenkii dambe ayay iyadoon is ogayn inta awrtii soo qabsatay reerkii caynka hoosta ka gelisay oo geeddi ku malmashay, kuwii yaryaraana inta hurddadii ka jaftay ayay aryihii oodda uga qaaadday, waxa habeenkaasoo dhan reerkii sii gabagabaysnaadaba mar dambay Habqankii Kayn Libaaxyo badan Bartankeed ku furtay, habeenkaas iyo habeenadii ka dambeeyayba libaaxyadu cidda iyo saanta kamay deyn, islaantuna sidii ay libaaxa ugu dhowaan lahayd baabay ka fekeraysaa, eegeey waa reer libaaxyo go’doon ugu jira cid iyo ciirsina aan u dhoweyn odaygiina isagoon ogayn lagasoo raray, khatartu aad ayay u badan tahay Xili walba ayuu soo weerari karaa xoolaha, Carruurta iyo Islaantaba.

Habeenkii dambe iyadoo roob da’aayo ayay neef shilis xerada inta kasoo saartay libaaxii geed halkoo ah ugu xirtay, libaaxiina sidii uu arkaayay judhiiba inta soo booday oo Jeenigiisii weynaa neefkii ku dhirbaaxay ayuu mar qura ciddiyaha kusoo jiitay oo hoosta gashaday ayuu halkii ku jaqaqafsaday.

Habeenkii xigay meeshii meel ka sokaysa ayay neef kale ugu xirtay sidii si le’eg ayuu yeelay, ‘Illeen masayrku waa belee’ Habeenkii kalena edeg aan xoolo ku jirin intay dhex gashay ayay neef kale isla edegtii ugu xirtay mindi yaroo xalaafa oo af badanna waa ay sii diyaarsatay, halkii iyadoo ku jirta ayuu sidiisii soo booday oo neefkii kusoo degay, waa isla halkii ay ku jirtay oo afkaba haddii uu kala qaado iyadana waa uu ku ridi karay indho bannaanka yaal oo aan libiqsanayn iyo Luqun aad moodo in kol hore naftu daysay ayay lasoo qotontaa, shanqar ba daaye neefsashadii baabay daysay, baqdinta haysa darteed bay hadba doc indhaha u wareejisaa kolkuu neefkii miciyaha suray ayay iyana bilawday inay shaqadeedii qabsato oo xalaafta yar ee ay haysato shaarubadda kaga goyso, gacan yaroo madoow oo aan geedaha laga garan ogayn iyo xalaaftii ayay meesha kasoo taagtay isna Allihiiba alle’ cid baa shaarubaddaada duullaan ku ahba meesha soomuu dhigin ee cashadiisa ayuu iska watay.

Mar qurayse sidii xanguruftii inta kusoo boodday Luuf kamida shaarubadiisii inta la eegatay xuf ka siisatay isna argagixii inta samada maray oo qoob iyo qaylo isku daray ayuu xanfafkii la cararay dabadeedna halkii isaga hadaafay, intaasi markii ay dhacday ayay islaantii naftuba dayn gaartay oo waabay miri beeshay.

In doora haddii ay halkii gorofsanayd mar dambay soo naaxday mise waa ay bed qabtaa oo waxba may gaarin gacmeheedii haddii ay dhugatayna shaarubaddii iyo xalaaftii yarayd ayay ku sidataa, deedna halkii intay ka xaaxaabsatay ayay iyadoo dalanbaabiyaysa gurigeedii dalaq tiri.

Wakhtigu waxuu is guraba, waagii dambe ayay shaarubaddii inta qaadday ninkii sixiroolaha ahaa la aadday, ninkii sixiroolaha ahaa ayaa waydiiyay “Haye Shaarubbadii ma siddaa”? ….. illeen kalsooni badan bay qabtaye iyadoon afkaa uga yeerin ayay maro yar oo wax ku guntan yihiin xaggiisa usoo tuurtay ileen ‘waa islaantaas libaaxa shaarubadiisa sidatee’ iyadoo is jajebinaysa oo kelyaha haysata bay teen “Orod ka fiirso shaarubaddii waa kuwaase”.

Ninkii maradii yarayd haddii uu guntintii ka furayba shaarubaddii libaaxa oo miiq-miiqan baa ugasoo baxay, isagoon jawaab u celin ayuu sidiisii kor iyo hoos inta u eegay oo misna shaarubaddii dhugtay ayuu is wayddiiyay “Tolow naagtu ma waalatay sideebay libaax nafteeda ugu aamin tay? Seebayse shaarubadan oo afkiisa ku yaallay ugasoo goysay?”….. “War ileen waxan masayrka la yiraahdaa waa waalli”.

Intaas markii uu iskula sheekaystay ayuu iyadoo weli halkii taagan oo isaga jawaab ka sugaysa waxa uu ku yiri “I dhegayso, xeeladdii aad Libaaxa Shaarubaddiisa kaga soo goosatay orod Ninkaagii Naagta Kagasoo Cesho, annagu wax ma furdaaminnee.

Dhammaad!!

Mahadsanid akhrintaada

Waxaa Curiyay: – C/qani Yuusuf Aadan (Kaysediin)

Daan-Daansiga Imaaraadka iyo Dulqaadka Soomaalida!!

Marka u horaysa ilaahbaa mahad iska leh marka xiga aad baan uga xunahay in khilaaf soo kala dhexgalo dowladaha khaliijka ee carbeed, aan walaalaha nahay ee haddana Islaamka ah, waayo markasata oo khilaafka muslimiintu bato waxa ka faa’iidaysta gaalada iyo kuwa u adeega, waxaana sii badanaya dhibaatada muslimiinta dhexdooda ah.

Xiisadda Siyaasadeed ee Imaaraadka iyo Soomaalida Maxaa Keenay?

waayadan dambe waxa sare u sii kacaysay xiisadda siyaasadeed ee u dhexaysa Dowladdaha Soomaaliya iyo Imaaraadka xiisaddaas oo hadda u muuqata inay gaartay halkii ugu saraysay ee xumaanshaha xiriirka labadaas dal, lagana yaabo in xiisaddaasi ay saamayn weyn ku yeelato xiriirka siyaasadeed, dhaqaale iyo kan bulsho ee u dhexeeya labada dal ama uu isuba badelo dagaal siyaasadeed oo aan waxba la isula harin isla markaana dagaalkii siyaasadeed ee dowladaha khaliijka u dhexeeyay loosoo riixo  dhinaca geeska afrika (Proxy-war), Dowladda Federalka ee Soomaaliyana ay ku hafato dowladahaas waaweyn ee ku dul harddamaaya, waxaanse rajaynaynnaa in uu wadahadal ku dhammaan doono insha allaah.

Milicsi kooban ‘Xiriirka Taariikheed ee Labada Dal’

Labada dal ee Soomaaliya iyo Imaaraadka waxa ka dhexeeyay haddana weli ka dhexeeya xiriir toos ah (Bilateral relations) xiriir kaasoo ah mid qoto dheer oo siyaasadeed, dhaqaale iyo bulsho isla markaana labada dalba waxay kamid yihiin ama ka tirsan yihiin Ururka Jaamacadda Carabta (Arab League of States / جامعة الدول العربية), sidoo kale waxay kamid ahaayeen dalalkii carbeed ee wax ka aasaasay Ururka Iskaashiga Islaamka (Organisation of Islamic Cooperation / منظمة التعاون لإسلامي  ) ee la aasaasay Bishii 9-aad 25-keedii 1969-kii, waxaana lagama maarmaan ah in labada dhinacba ay ixtiraamaan xiriirkaas siina xoojiyaan.

Haddii aan dib u milicsano qoraalada taariikheed ee ay ka tagtay xadaaradii Yuunaanka ama giriigga iyo Roomaanka ee la siku yiraahdo (Greco-Roman) loona yaqaanay  (The Periplus of the Erythraean Sea) waxay ku xuseen in uu jiray xiriir ganacsi oo u dhexeeyay Soomaalida iyo ganacsatadii carbeed ee ka iman jiray Jazeeradda carbeed (Arabian Peninsula) oo ay imaaraadka iyo sucuudigu ka mid ahaayeen marsoonyinka ganacsi ee ay xiligaas badeecadaha ka dhoofsan jireenna waxa kamid ahaa (Apone) oo ahayd halka maanta loo yaqaan Xaafuun iyo agagaarkeeda (Malao) Marsadii Berbera iyo agagaarkeeda iyo (Azania) oo ahayd marsoonyinkii ku yaalay xeebaha u dhexeeya Kismaayo ilaa Muqdisho iyo wixii Kismaayo ka shisheeya ee Carabtuna ay u taqaanay ‘Baxrul Khazaa’in’.

Sidoo kale bad-mareeno, taariikh qoreyaal iyo sahimiyeyaal carbeed iyo kuwa reer galbeed oo ay kamid ahaayeen:- Maxamed Al-idriisi, Ibnu Saciid, Ibnu Khaldun, Al-mascuudi, Yaaquut Al-xamawi, Ibnu Batuuta, Ibnu Al-wardi, Axmed Ibnu Maajid, Vasco-dagama iyo Richard-Burton dhammaantood waxay wax ka qoreen taariikhda ganacsi, siyaasadeed iyo tan bulsho ee u dhexaysay Carabtii degenayd Khaliijka Carbeed iyo dadkii ku noolaa geeska afrika oo ay u yaqaanneen magacyada (Berber, Zanj, iyo kuwo kale oo tilmaamayay sifada inay dad madoow ahaayeen) badeecooyinka ay dhulkaas ka daldalan jireenna waxa kamid ahaa:- Maydiga, Beeyada, Fool-maroodiga, Cusbada iyo xoolaha nool iyaguna dabcan waxa ay keeni jireen wixii markaas aan dhulka soomaalida laga heli karayn ama ku yaraa sida:- Timirta, Geed kulaylka, dharka iwm.

Taariikhdaas qadiimka ah marka laga yimaado, xiliyadii ay soomaalidu dowlad noqotay iyo intii gumaystuhu haystayba waxay xiriir aan marnaba go’in oo ku qotomay Islaanimmo, Isir-wadaag iyo mid ganacsiba la lahayd qabaa’ilada iyo dalalka carbeed, waxase xusid mudan in xili kamid ah xiliyadii ugu xumaa ee soo mara mandiqada carbeed gaar ahaan Cimaaradahan isu tagay ay ku habsatay gaajo aad u daran oo ka dhalatay abaaro isdaba joog ahaa iyo sida ay ahayd dabeecadda dhulka ay degen yihiiin oo lama degaan u badnaa sida:- Lama degaanka Rubcal Khaali, Soomaalidu waxay ahaayeen dad mar waliba niyadda qani ka ah sidaas daraadeed dadkii ducaadda ahaa iyo labeentii soomaalida ee xiligaas joogay waxay imaaraadka u fidiyeen gargaar Islaanimo mid isir-wadaag iyo derisnimo ku qotomay gargaarkaas oo taariikhda galay waxa ay soomaalidu ku bixisay xoolo wixii ay haysatay iyo dhaqaale wixii ay heli kartay iyadoo aan wax shuruud ah ku xirin, sidoo kale sakawaadka iyo Sadaqada ayaa kamid ahaa wixii ay soomaalidu hor alle  ula bixi jireen xiligaas gaajadada darani ay ku dhifatay walaaleheen carbeed ee imaaraadka iyo carabtii kale.

Soomaalidu markii ay dowladda lahayd ee ay dunida wax la qaybsanaysay Dalka Imaaraadku wuxuu kamid ahaa dalalkii Soomaaliya ay la lahayd cilaaqaad hoose iyo xiriir dhow oo siyaasadeed, mid ganacsi iyo mid is dhexgal bulsho, sidaas daraaddeed ayaa dowladihii ay kala hoggaaminayeen Allaha u Naxariistee Aadan Cabdille Cismaan (Adan-cadde), C/rashiid Cali Sharmaake iyo  Maxamed Siyaad barre dhammaantood waxay xiriir adag oo siyaasadeed la dhiseen madaxdii iyo salaaddiintii saldanada Imaaraadka xukumayay (Emirates Royal Family) ee xiligaas joogtay. Sida:- Zayyid Bin Suldaan Al-Nahyan.

Markaynu Burburnay Maxay Noo Qabteen?

Markii uu dhacay dagaalkii sokeeye ee ay soomaalidu qabaa’illo iyo qoys-qoys isu cuntay ee uu reerba goofkiisii yaraa goostay ee ay dabka kala qaadan wayday, Imaaraadka iyo dowladahii kale ee carbeed doorkooda ugu weyni waxa uu ahaa ilaalinta xiriirkii diblomaasiyadeed ee soomaalida kala dhaxayn jiray in uusan meesha ka bixin, si mustaqbalka  haddii ay soomaalidu dowlad yeelato oo ay dunida la macaamisho ay uga faa’iidaystaan marinada caalamiga ah ee Soomaalidu degen tahay si ay ganacsigooda ugu kobciyaan, intaas waxa dheeraa cawimooyin aan tira badnayn oo ay usoo dhiibi jireen Hay’ado khayri ah oo sucuudiga iyo imaaraadka laga lahaa hay’adahaasi waxa kale oo ay fulin jireen Mashaariic lagu dhisayo Masaajiddo iyo Madaaris ay ku lifaaqnaayeen manaahij carbeed si jiilasha dambe ee Soomaalida  looga helo kuwa badan oo u adeega danaha Dowladahaas isla markaana mustaqbalka looga faa’iidaysto.

Marka laga hadlayo xiriirka ganacsi ee u dhexeeyay labada dal waa Imaaraadka iyo Soomaaliyee, isagu marwaliba waxa uu ahaa geed ka go’an labada dalba ay dani ugu jirtay (مصلحة متبادلة), inkastoo faa’iidadu mar waliba dhan u badnayd, dhan u badnayd marka aan leeyahay waxa faa’iido qabay Imaaraadka khayraadka soomaalida ayaana la siticmaali jiray sida:- Macaadinta, xoolaha nool, Kalluunka, Aargoostada, Miraha furuutka, Maydiga, Beeyada, Khudaarta iyo Shaqaalaha (Human resource) soomaaliduna aadbayba ugu qaxday Imaaraadka markii uu dalkeedii burburay oo waxay Imaaraadka ka samaysteen ganacsiyo waaweyn iyo deegaano ay ku noolaadaan, qaybayna ka ahaayeen kobaca dhaqaale ee Imaaraadku sameeyay.

Halka dhinaca Imaaraadka iyo dekedahooda ay nooga iman jireen ama maantaba nooga yimaadaan raashin qalalan (Dry Ration) oo aan geyigooda ka bixin, Bagaash iyo alaaba kale ee ay kamid yihiin gaadiidka iyo qalabka dhismaha alaabadaas dhammaantood asal ahaan waxa ay ka yimaadaan dalal kale oo caalamka ah sida:- China, Hindiya,  Japan, Turkey, Philippine, Taiwan, Malaysia iyo Indonesia iyagoo transit ahaan noogu soo mara Dekedda Jabel – Cali  ee Magaalada Dubai oo soo canshuurta dhammaan badeecadaha la inoo soo mariyo, maadaama ay tahay suuq caalami ah, inaga soomaaliduna aynnaan haysan dekedo waaweyn oo ay toos ugusoo xirtaan maraakiibta waaweyn ee koonteenarada xambaara, balse haddii aynu isla garanno waynu ka kaaftoomi karnaa oo waxa jira dekedo caalami ah oo inooga dhaw Dubaay iyo Jabel cali derisna nala  ah, dana gaarana aan naga lahayn sida:- Dekedda Salaala ee Dalka Cumaan.

Saamaynta Xiisadda Siyaasadeed ee Khaliijka (Gulf political Crises)

Haddaba maxay ku bilaabatay xiisadda siyaasadeed ee Imaaraadka iyo Soomaalida dhex martay:-

  1. Markii ay is qabteen dowladaha khaliijka ee ay kamid yihiin Sacuudiga, Baxrayn, Masar, Qadar, Turkey iyo Imaaraadku waxa timid is xulufaysi iyo gorgortan siyaasadeed oo u dhexeeya dowladahaas is qabtay iyo saaxiibadooda ay caalamka ku kala leeyihiin, Sidaas daraaddeed Dowladda Federalka ah ee Soomaaliyeed iyadoo fiirinaysa awooddeeda dhaqaale, Ciidan iyo Siyaasadeed, markii ay la tashatay Safiiradeeda caalamka kala jooga lataliyeyaasheeda, Madaxda sar sarena ay rog-rogeen dibna ugu noqdeen Dastuurka dalkan u yaal iyo awoodda uu siinaayo waxay uga badin wayday in ay ku dhawaaqaan in ay carabtaas lagdemaysa ee basasha ka dheregtay ay bannaanka ka taagnaadaan oo aanay ku dhex milmin siyaasadooda iyaga gaarka u ah ee ay isku hayaan waxayna sheegeen inay dhex-dhexaad ka yihiiin xiisadda siyaasadeed ee khaliijka; sida dowladaha kale ee inala midka ahiba ay awood ugu leeyihiin inay ama dhinac raacaan ama ay yiraahdaan dhex dhexaad ayaan ka nahay walow ay dhexdhexaad wada noqdeen intooda badan, waana ay ku saxnaayeen dowladdeenu go’aanka ay qaateen, madaxdda maanta joogtaana madaxooda allaha raajiyee, waxaa xaqiiq ah in ay madaxa dhulka nooga cesheen, oo waxa ay noo diideen quursi, gumaysi siyaasadeed, waxayna muujiyeen dalkani in uu yahay dal madaxbannaani leh, xor ah, aan dabadhilif ahayn amar iyo nahyina yeelan kara ee aan cidna hoggaan ugu jirin.
  2. Imaaraadka oo sucuudiga ku daabnaa ayay ula muuqatay cid kaleba yeelkeede Soomaalidu inaysan maanta go’aan xor ah qaadan karin iyagoo ka duulaayaa tabardarideena, kala qaybsanaanteena, qabaa’ilaadka la inoo qaybshay iyo maamul goboleedyada sidii carsaanyadii mid waliba doc u rooraayo oo aan qaddiyad waddaniyadeed iyo mid shacbiyeed ku shaqaynayn, taasaana kaliftay in ay yiraahdaan go’aan ma qaadan kartaan… sideee?.. ma idinka keligiin baa go’aan qaadan karaaya “oo miyaydnaan ogayn inaan anagu gacanta idinku haynno oo aad tihiin dal hada bukto kasoo daahay, masaakiiin aan dantooda ogayn, oo gaajo u dhimanaaya, alla maxaad is mooddeen waxaydaan ahayn.. oo aad cirkaa is gayseen.
  3. Sucuudiga iyo Imaaraadku iyagoo faragelin toos ah ka sariiganayay markii hore ayay madaxda soomaalida usoo jeediyeen inay lacag  qaataan kana noqdaan warkii xilka lahaa ee ay ku dhawaaqeen, intaasii haddii ay dhacday dowladda Soomaalidu waxay ku adkaysatay go’aanka ay qaadatay oo ahaa go’aan la qaato kii ugu macquulsanaa ugana fiyoobaa, uguna caddaalad sanaa, kana tarjumaayay xoriyadda iyo Madax bannaanida Dalkeena laaluushna aanay marnaba siisan masiirka dalkooda, ogooweey waxa jiray dowlado kale oo isla go’aanka aan qaadanay ee dhexdhexaadnimada ah nala qaatay laakiin dowladahaas dhankooda lama eegin lalamana hadlin waayo iyaga waxa lagu tuhmayaa awood ay leeyihiin oo aan lagula dhicin waxaasoo kale, laakiin arrinku waa “Miskiinbaa misko la fuulo leh” Soomaalidu waa dad dhintay, aan damiir lahayn, gaajo u bakhtiyay, badaha ku dhinta, wada jaajuus ah, wada daba dhilif ah…. san dareerto iyo laaluush ku shaqaysta, sideebay ku hawaysteen inay anaga dhexdhexaad naga noqdaan ayay Sucuudi iyo Imaaraad ku sheekaysteen, taas waxa kasii fool xumaa saxaafaddii ay adeegsadeen ee ay shacabkooda yar iyo weyn culimo iyo caamo, siyaasi iyo caskari weriye iyo injireer ay warbaahintooda gaarka ah ka aflagaadeeyeen Dalkeena iyo Madaxdeena.
  4. Laakiin waa iyaga iyo mala habawgoode, soomaalidu waa dad sharaf badan, waddaniyiin ah, is jecel, isir-wadaag ah, Islaam ah, ilaahay yaqaan, diinnta ku fiican, ganacsiga ku fiican, saaxiibtinimada ku fiican oo xifaaltanka cadaawahana ku xun; markaan u fiirsaday dhaqan xumida Imaaraadku maanta nagula kacay iyo sidaan u garab taagnaan jirnay markay gaajaysnaayeen waxan soo xasuustay gabay uu tiriyay Allaha u naxariistee gabyaagii caanka ahaa ee Salaan Carabey ee uu ku lahaa “Waxba yaanuu xeerkay imarin xoolana isiine, xaasha e’ nin libin kaa xistiyay xumihi waa yaab’ Dumarkuba xublada foosha way xanaf wareeraane balse inay xasuus daran yihiin xaylka kale moog” laakiin taa badelkeeda ilaahbaa ka jiseeyay oo dhammaan culimaddii carbeed oo isugu jira kuwa imaaraad u dhashay iyo kuwa kale ayaa shaashadaha ka qiray soomaaliya in lagu jisaaray oo lagu sameeyay maanta wax aanay istaahilin.
  5. A Imaaraadku gardarooyinka kale ee aan geed loogu soo gaban ee ay nagula kaceen waxa kamid ah, iyagoon dowlad dhexe kala tashan ayay si toos ah heshiis ku sheegyo duuduub ah (Package) ula galeen maamul goboleedyada Somaliland iyo Puntland, waxayna shuruurdo tiro badan kula wareegeen, dekedaha Berbera iyo Boosaaso; oo weliba dekedda Berbera dowlado kale oo deris ah, saami kasiiyeen damiir xumadeena; maamul goboleedyada kalena hoos baa looga suul dhabaaleeyay….bal waa yaabe maxaa dubaay ka yaal? ma raashinbay ka miisaan; haddiise maalgelin shisheeye iyo in dalka kaabe-yaal dhaqaale loo sameeyo la rabo, isku aragtina laga noqdo waxaynnu heli karilahayn dowlado saaxiib ah oo dano dhaqaale iyo mid siyaasadeed naga leh oo iyagoon wax sharuud ah nagu xirin dekedo caalamiya muddo kooban noogu dhisi lahaa sida:- China, Turkey iyo Japan. balse mida Imaaraadku lugooyo iyo soor-quureed.
  6. Sidoo kale Imaaraadku waxay horay u joojiyeen Passport-keennii, ganacsatadeenuna waxay ku galaan Imaaraadka Baasabooro Itoobiyaan, Jabuutiyaan iyo Kiinyaati ah, taas badelkeedana waxay aqoon sadeen wixii Somaliland ay dhoodhoobatay ee passport ku sheega ahaa si soomaalida loo bahdilo, loo kala tuuro oo loo kala goo-gooyo socod xumadeeda.

Muxuu yahay farqiga u dhexeeya Xulufooyinka Sacuudiga iyo Qatar marka ay timaado saamaynta Soomaaliya?

Farqiga u dhexeeya xulufooyinkaas isku haya siyaasada khaliijku waa mid qof walba oo caqli u saaxiib ahi garan karo hufnaanta siyaasadeed iyo u turista marka ay timaaddo saamaynta uu soomaalida ku yeeshay.

  1. Xulufada Qatar iyo Turkigu madax-bannaanideena marna ma faragelin go’aankii aan qaadanaynna waa ay nagu ixtiraameen bal weli waa ay nagu teegaaraan iyagoo heli karay inay nagu cadaadiyaan xoojinta siyaasaddooda.
  2. Xaqiiqadaa waxay tahay dowladaha Turki iyo Qatar waa ay ka siyaasad hufan yihiin Sucuudiga iyo Imaaraadka oo xitaa Maraykankii iyo dowladihii awalba dabada ka riixaayay ay ka yaabeen dhaqan xumidooda siyaasadeed.
  3. Waxaan la inkiri karin Turki iyo Qatar inay mar waliba ku hawllan yihiin isu ururinta iyo midaynta caalamul Islaam iyo sidoo kale difaacidda Maqaasiddii Islaamka, halka Sacuudiga, Masar iyo Imaaraadku ay reer galbeedka rafiiq siyaasadeed oo ay dhabanada ka shumiyaan ka dhigteen, Muslimiinta falastiin hortooda lagu laayo, Baytul Qudus iyagoo hareeraha ka taagan eeyga (Trump) ahi yuhuud u saxiixay, makuwaasaynu isu dhiibi karnaa bilaahi calaykum damiir xumidooda walaalayaal caqligu ha shaqeeyo, carab walaalkiis arxan u geli waayay adigana kuma yaqaane caddaaladu meel aanay jirin yaan laga doonin arrintaasna allaah dartiis aan uga baqno.

Waxaan kusoo gabagabaynayaa heestii uu sameeyay AUN Abwaan C/qaadir Xirsi Siyaad (Yam-Yam) ee ahayd “Inkastoon sabool ahay haddana waan sariigtaa’ Sacabadda ma hoorsado’ Saaxiib nimaan nahay cadowgayga lama simo’ Soomaali baan ahay’ Ninkaan tayda soli karin uma yeelo suu rabo’ Sida dunida qaarkeed sandulaynta ma oggoli’ Ninna kabaha uma sido’ Soomaali baan ahay”

Qarannimaa na deeqda.

Dhammaad!

Ku Mahadsanid Akhrintaada (Qoraalkan waa fikirgayga anigaana iska leh’ haddaad jeclaysato inaad jawaab ka bixiso qoraal kale kagasoo jawaab)

Mahadsanid

W/Q: C/qani Yuusuf Aadan (Kaysediin)

 

 

 

 

Aasaaskii Garoowe iyo Wax ay Nugaali Gaar u Leedahay!

Taariikhda Magaalada Garoowe ee xurnta Gobolka Nugaal ahna Caasimada Dowladda Puntland Waxaa la degey markii ugu horraysay 1921-kii waxaana ugu horreyay cid degta magaalada garoowe niman askar ah oo ka tirsanaa ciidankii daraawiishta ee Sayid Maxamed Cabdulle Xasan, ciidankaas askarta ah oo tiradoodu ahayd 14 nin ka dib markii daraawiishtu jabtay ayay firxadkii ku yimaadeen ceelkan oo ay degaan ka asaaseen ka dib waxaa si rasmi ah loo degay degaanka garowle taariikhdu markay ahayd 1927dii bishii agoosto 20 keedii, Waxaana degay markii ugu horraysay 17 qof oo kala ahaa:-

 Magacyada Asaasa-yaashii Magaalada Garoowe

  1. Cali Nuur Samatar (Cali halow)
  2. Xaaji Cabdulle Maxamed
  3. Jaamac geesood
  4. Xaaji Xasan Faarax
  5. Cali Faarax
  6. Cilmi Cali Takar
  7. Dhiimo Lug la’
  8. Ismaaciil Aw Faarax
  9. Xaaji cabdulle codweyn.
  10. Xaaji max’ud cali abokor
  11. Xaaji Jaamac (Sareed)
  12. Max’ud aw-cismaan
  13. Cali saciid (cali Dhurwaa)
  14. Xaaji Jalam
  15. Geelo Geyre
  16. Hufan Xayir
  17. Ardo Cumar shido.

Waxayna ka dhisteen guryo carshaan ah iyo mudulayaal waxayna ka sameeyeen ganacsi yaryar waxaana wax ka iibsan jiray dadka reer guuraaga ah oo ceelka yimaada, gurigii ugu horreeyay oo dhagax waxaa ka dhisay cali nuur samatar (cali halow) taariikhdu markay ahayd 1929-kii, Waagaas kadib ayaa waxaa hadana soo degey magaalada niman ganacsato u badanaa oo ka soo guuray Degma xeebeedka Eyl oo ku taal badweynta hindiya lahaydna marso ganacsi oo taariikhiya.

Masaajidkii ugu horreeyay oo laga dhiso magaalada garoowe wuxuu ahaa masaajidka timirre waxaana la dhisay 1932-dii waxaana dhisay shiikh nuur, xiligaas ayaana laga bedelay magacii horay loogu aqoon jiray ee garawle loona bixiyay magaca haatan loo yaqaan ee garoowe,

Haddaan idin xusuusiyo tan iyo magaaladu markay degaan noqotay waxaa ka talin jiray odayaal loo aqoon jiray guurti kuwaasoo xallin jiray wax kasta oo is qabad ama khilaafaad ah oo soo wajaha bulshada qaadina jiray magaha iyo qaamaha bulsha weyntu is ku yeelato dhexdeeda waxaa kaloo ay door muhiim ka qaadan jireen xiriirka, is fahamsiinta iyo u kala dab qaadka gumaystayaashii talyaaniga iyo ingiriiska iyo dadweynaha.

Hawlahaas oo aynu garan karno culayska iyo baaxadda ay leeyihiin waxayna odoyaashaani isu xilsaareen inay ummadooda ka badbaadiyaan wax kasta oo dhibaato ku iman karta sida dhagarta, xadgudubyada, shirqoollada iyo dibindaabyooyinka ay gumaystayaashu maleegayaan.

Taariikhdu markay ahayd 1936-dii ayaa la dhisay saldhiga magaalada garoowe wuxuuna ahaa dabaqii ugu horreeyay oo magaalada laga dhiso waxaana taliyihii ugu horreeyay looga dhigay Tintti balle oo ahaa nin talyaani ah waxaana u magacaabay gumaystii talyaaniga oo xiligaas dhulka ka talinayay, dabaqii Labaad waxaa la dhisay 1939-kii waxay ahayd maxkamaddii garoowe waxaana qaadigii ugu horreeyay ka noqday nin lagu magacaabi jiray qaalli Dhagasayn, dusigii ugu horreeyay waxaa laga dhisay 1944-kii waana dugsiga hadda loo yaqaan Darwiish wakhtigaasna lagu magacaabi jiray dugsiga Hoose ee Garoowe.

Masjidkii 2aad ee magaaladu yeelatay waxaa uu ahaa masjidka jaamaca loo yaqaan oo la dhisay sannadu markay ahayd 1950-kii waxaana dhisay allaha u naxariistee nin lagu magacaabi jiray Cismaan Barre Buruuj, Cisbataalkii ugu horreeyay waxaa laga dhisay 1944-tii waxaana dhisay  talyaanigii dhulka xukumi jiray wuxuuna ahaa xarun yar oo daryeelka caafimaadka loogu talo galay,  dugsiga dhexe ee magaalada garoowe waxaa la dhisay 1966-dii waxaana dhisay niman maraykan ah oo lagu magacaabi jiray Peace Crops, dugsiga sare ee Gambool waxaa magaalada laga dhisay 1976-dii waxaana dhisay dawladdii kacaanka ee Max.

Waxaa magaalada garoowe loo magacaabay degmo 1962-dii waxaana loo magacaabay duqii ugu horreeyay Cali Cabdi Oog (cali qalalan) isla sannadkaas, waxaa  lamagacaabay gobolka Nugaal  tariikhdu markay ahayd 1973-dii  isla markaasna waxaa magaalo madax ama xarun looga dhigay garoowe guddoomiyihii ugu horreeyayna waxaa looga dhigay Gaashaanlle sarre Xasan gaamur.

Nabadoonada Beelaha ee magaalada Garoowe  ka talin jiray taariikhdu markay ahayd 1954-kii waxay ka koobnaayeen 22 nabaddoon oo kala ahaa:-

  1. Nabaddoon Diiriye Samatar Af buur
  2. Nabaddoon Cali Nuur Samatar (Cali halaw)
  3. Nabaddoon Xirsi Dawlad
  4. Nabaddoon Faarax Cali Ciise (Faarax bulay)
  5. Nabaddoon Aadan Cali Degel
  6. Nabaddoon Cali Isaxaaq
  7. Nabaddoon/Ganacsade Ilka-Dheere
  8. Nabaddoon Xirsi Axmed (Xirsi firato)
  9. Nabaddoon Caydiid Cismaan Ciise (Soo dhakhsade)
  10. Nabadoon Yaasiin Cali Faarax
  11. Nabaddoon Nuur Geeddi Yoonis
  12. Nabaddoon Barre Samatar ( Xayr daac)
  13. Nabaddoon Axmad Maxamed Aadan (Qaali yare)
  14. Nabaddoon Cabdi Cali Qarjab
  15. Nabaddoon Magan Yuusuf Cali Xoosh
  16. Nabaddoon Maxamuud Aw Cismaan
  17. Nabaddoon Maxamuud Shirwac Carraale
  18. Nabaddoon Maxamed Cismaan Gool-nuug
  19. Nabaddoon Daahir Maxamed Garaase
  20. Nabaddoon Geelle Maxamed Kaneec
  21. Nabaddoon Axmed Xaaji Maxamed
  22. Nabaddooon Xasan Nuur Qalay (Xasan Dhurwaa)

Barasaabyadii soo maray Gobolka Nugaal

Gobolka nugaal maamulkiisa waxaa soomaray tan iyo intii loo magaacabay gobolnimada barasaabbo kala duwan tiradooduna dhan tahay 18 barasaab waxayna kala ahaayeen:

  1. Gaashaanle  Sare Xasan Gaamur
  2. Xasan maylin
  3. Karakuus
  4. C/laahi Aadan Digsi
  5. Maxamuud Cali Bile
  6. Afey
  7. Af-dheere
  8. Bashiir Nuur Geeddi
  9. Maxamuud Dheere
  10. Cali Xaaji Cabdulle
  11. C/raxmaan Maxamed Faroole
  12. Cali maxamed Craxmaan (Cali hayaan)
  13. Daahir Cali Ciise
  14. Axmed Yuusuf Xuuxuule
  15. C/laahi Xasan Faarax ( Baasaweyne)
  16. Dr.C/casiis Diiriye Xuseen (Gorgor)
  17. C/laahi Ciise Aw axmed
  18. Cabdi Xirsi cali (Qarjab)
  19. Cumar C/laahi (Faraweyne)

Maayaradii soo maray degmada garoowe

Degmada garoowe waxaa soo maray maayarro tiradoodu dhantahay 9 waxayna kala ahaayeen:

  1. Cali Cabdi Oog (Cali qalalan)
  2. Daahireeto
  3. Daahir Cali Ciise
  4. Cabdi Xaaji Yuusuf (Shuluco)
  5. Cabdi Saleebaan (Gaandaa)
  6. Cali Caydiid Xirsi
  7. C/salaan Xasan Xirsi (Gujir)
  8. Maxamuud Maxamed Faarax (Qawdhan)
  9. C/qaadir Cismaan Samatar (Food cadde)
  10. C/casiis Nuur cilmi Koor
  11. Xasan Maxamed Ciise (Goodir)
  12. Axmed Maxamed Ducaale (Ayax) waa maayarkii ugu dambeeyay (Kmg).

Nugaal Maxaa loola jeedaa?

Xoolaha ay Soomaalidu dhaqato kuwa harraadka u jilicsan oo baahidoodu biyaha ubadantahay, sida lo’da iyo gammaanka waxaa lagu magacaabaa (Nugul) Nugaal dhexdeedana waxaa ku yaal  dooxooyin markay roobsadaan oo aad u biya cabbaan aad u jilca oo aan muddo la gelin ilaa qoraxdu ku dhacdo oo kowriciso, dooxooyinkaas waxaa lagu magacaabaa Nuguul, sidaad daraaddeed ayaa loo yiri NUGAAL.

Qoraaga Biritishka ah ee qoray buugaag uu ugu caansanyahy  buugga magiciisu yahay (Lords of Poverty) iyo buuggiisa kale ee magiciisu yahay(The Sign and The Zeal) wuxuu ku qoray in Nugaali ay mar ahaan jirtay bad.Wuxuu yiri baddaas waxaa ku dhacay sunaami oo meesha (Nugaal) ka raray, waxayna ku biirtay ayuu yiri “Badweynta India“. Adba markaad u fiirsato dabeecada Nugaaleed, si fudud ayaad u rumaysanaysaa in Nugaali mar ahaan jirtay bad. Dhulku waa dheged iyo milix.Waa alleel iyo xaaxeeyo. Dhirtu waa dhirtii xeebaha (daran, qurac,caday, kulan, garas iyo dhirtii kale ee xeebaha).

F.g. Qoraalkan sare waxan kasoo qaatay buug uu qoray AUN (Axmed Macalin Jaamac).

Maxay Nugaali Caan ku ahayd?

Gobolka nugaal waxaa uu caan ku yahay khayraadka dabiiciga ah sida

  1. Xoolaha nool
  2. Xayawaanka duur joogta ah sida (noocyada ugaarta iyo noocyada kala duwan ee dugaagga)
  3. Khayraadka badda
  4. Khayraadka beeraha
  5. Khayraadka dhulka sida:- (Batroolka, Gaaska, Macdanta iyo Dhuxusha)

Qodobkaas ugu danbeeya waxaa sahamiyay oo baaritaano kala duwan (Observations) ku sameeyay caddeeyayna shirkado kala duwan oo ajaaniib ahaa sida:-

  1. Agap
  2. Shell
  3. Shivcon
  4. Conoco
  5. Philips
  6. iyo Shavarlat

Nugaali waxay kaloo leedahay raadad taariikheed oo ilaa iyo maanta wax kasii muuqdaan sida:-

  1. Taallooyin
  2. Buuro la qoray
  3. Far qoraaleed
  4. Dhagax sidii doonta u samaysan- hoostiisana laga helo raadadka dadka, duunyada, ugaarta iyo noole kaleba
  5. Dhismayaal guryo taariikhi ah oo qadiimi ah

Goobahaas taariikhiga ah waxa kamid ah:- Cada-dheero, Eyl, Kalyaxeed, kalis daaraale, geedo mira leh, galangaalle, Canjeel Talawaa, Gabiin iyo sunajiif oo mar xarun u ahayd Shiikh C/raxmaan Fiqi Khayrre oo loo yaqaanay (Xaaji Cali Majeerteen)

Waxaa kaloo jiray dhowr wax yaabood oo isugu jira dhir iyo xayawaan oo u gaar ah ama laga helo nugaal kaliya kuwaasoo sida la sheegay aan dunida kale lagu arag waxana kamid ah:-

  1. Xayawaanka Gumburiga inkastoo uu hadda dabar Go’ay
  2. Fardaha nooca soonaariga loo yaqaan
  3. Geela nooca ugu adkaysiga iyo caanaha badan
  4. Geedka loo yaqaan canjeelka inkastoo gobolka barina uu ka baxo
  5. Geedka loo yaqaan mooliga
  6. iyo Geedka loo yaqaan madaxbuqda

Fardihii Nugaali ay Caanka ku ahayd:- 

  1. Xiin-Finiin
  2. Dhoodi-Meer
  3. Raamo Goray
  4. Tuurre
  5. Gaadda Weyne
  6. Boodeyste
  7. Walhad
  8. Isxal
  9. Faaqe
  10. Labo qaad
  11. Xagnuug-

Lasoco Qayabaha Dambe

Mahadsanid Akhriskaaga

W/Q: C/qani Yuusuf Aadan (Kaysediin)

Dagaalkii Qaboobaa ee Dunida!

Dagaalkii 2-aad ee dunida ka dib dagaalka qaboobi wuxuu ahaa, xiisado dagaal, dhaqaale iyo siyaasadeed oo dunida gilgilayay muddo dheer, una dhexeeyay xoogagii galbeedka iyo Soofiyeedka, oo kala aaminsananaa mabaadii’da Dimuqraadiyadda iyo Shuuciyadda, Dowladaha Maraykanka iyo Ruushka ayay ahaayeen kuwa mar waliba uu ka dhexeeyay xifaaltanka dhinacyada:- Awoodda Ciidan (Quwa-caskariya), Dhaqaalaha, Hubka Niyuukliyeerka ee wax gumaada iyo tartamada kale oo ay kamid yihiin Sahamada hawadda sare, oo lagu tartamayay dayax-gacmeedyo samada loo diray iyo saldhigyo hawada laga samaystay; intii lagu guda jiray dagaalkii qaboobaa ee dunida waxa ka dhashay dhacdooyin badan oo ay dunidu soo martay iyo is xulufaysi aan xoogaga waawayni gacamaha isula tegin, aan soo qaato qaar ka mid ah dhacdooyinkaas iyagoo kookooban:-

  1. Waxaa ka mid ahaa samaysankii xulufadii (Warsaw Pact) oo ahaa heshiis ay wada galeen 8- dawladood oo shuuci ahaa kuna kala yaalay bariga iyo bartahama yurub, Taariikhdu markii ay ahayd 1955-kii, xiligii dagaalkii qaboobaa, Waxana loo yaqaanay heshiiskii Warsaw ee ururka saaxiibtinimada, iskaashiga iyo is caawinta,   8-daas  dowladood waxay  ku heshiiyeen oo ay isla meel dhigeen in ay wadaagaan, danahooda Amni, Dhaqaale iyo Siyaasadeed, balse ahaa dowlado taageersan awalna ku dhisnaa Nidaamka shuuciyadda, saladhigooduna waxa uu ahaa magaalada Warsaw ee dalka Poland.
  2. Waxa sidoo kale xiligaas samaysmay xulufdii kale ee NATO (North Atlantic Treaty Organization ) oo la saxiixay taariikhdu markii ay ahayd Aprill 1949-kii taasoo ku caaan baxday heshiiskii waqooyiga badda atlaantiigga oo ay isku xulufaysteen Militariga dowladdo u badnaa galbeedka yurub oo aad u la dhacsanaa Nidaamka dimuqraadiyddeed ee uu hor kacayay Maraykanku.
  3. Samaysankii Dowladihii dhexdhexaadka ahaa, (None- alignment Treaty) oo lagu yagleelay Belgrade sanadkii-1961, waxana ku midoomay markii hore dhowr dowladood oo ay ka mid ahaayeen Masar, Yugoslavia, India iyo Ghana ka dib dowlado badan ayaa dib uga soo biiray, dowladahaasu iyagu cidna xulufo lamay noqon waxayna diidanaayeen in ay kala raacaan labadii awoodood ee dunida markaas ku hardamaayay, waxa ururkaas si wayn loogu xasuustaa hogaamiyeyaashii kala ahaa, Marshal Josip Broz Tito, Jamaal Cabdi Naser, Jawharlal Nehru iyo Kwama Nakruumihii Ghana.
  4. Waxaa ka mid ahaa isna darbigii baarliin ee midawgii soofiyeeti uu ku xiray galbeedka jarmalka isaga oo ka cararayay in siyaasada galbeedku usoo gudbto dhanka shuuciyadda kuna fiddo.
  5. Dagaaladii bariga dhexe (Arab Israel Six Days War) oo uu ka mid ahaa dagaalkii lixda beri ee u dhexeeyey carabta iyo yuhuuda oo Maraykanka iyo xulufadiisa NATO ay ka cabsi qabeen in ay shuuciyaddu ku faafto guud ahaan dalalka bariga dhexe, dagaalkaas waxa ay guushu ku raacday Israa’iil oo dhul hor leh ka qabsatay dowladihii carbeed  ee la diriraayay sida:- Gacanka Siinaay, Buuraleyda Golan Heights, Marinka Qaza iyo Daanta Galbeed.
  6. Siyaasadii la magac baxday (Iron Curtain / ‘Sitaarul Xadiidiya’) waa Daahii birta ahaa oo loola jeeday xadduudii lagu kala qaybiyay inta badan dowladihii yurubta bari iyo Yurubta Galbeed ee u kala qaybsanaa NATO iyo Warsaw-pact taasoo sabab u noqotay in ay kala jarto  gabi ahaanba calaaqaadkii  ka dhexeeyay dowladahaas reer Yurub, waxana dhacdadaas lagu xasuustaa Raysal wasaarihii Ingiriiska ee Winston Churchill.
  7. (Cuban Missile Crisis). Waxa uu ahaa dagaal afka ah oo soconayay 13-bari oo u dhexeeyey kuuba iyo Midowgii soofiyeeti oo dhinac ah iyo dhinaca kale oo ahaa maraykanka iyo xulufadiisii, waxaa kaloo xiisadahaas afka u badnaa loo yaqaanay Xiisadihii jaziiradaha karabiyaanka (Caribbean Crisis) waxana loo aaneeyaa in uu ahaa xiligii dagaalka qaboobi ugu dhawaa inuu isu badalay samaysashada qumbulad dooriyadda dunidu maantay ka qaylisay (Nuclear weapon), waxana arintaas soo propose-gareeyay in uu gantaalihiisa soo dhigo Gacanka kuubana ku dhiiraday Midawgii soofiyeeti gaar ahaan hogaamiyhii xiligaas joogay Nikita Khrushchev, ka dib gardarooyin siyaasadeed oo uu maraykanku damacsanaa in uu meesha kaga tuuro maamulkii kuuba ee soofiyeetka taageersanaa hawlgalkaas oo loogu magacdaray (Pay of Pigs Operation)
  8. Qorshihii xaaladda degdega  (The Marshal Plan), qorshahaas marshal plan-ku waxa uu ahaa mashruuc caawin ah oo uu maraykanku fidiyay kadib khasaarihii dagaalkii 2-aad ee aduunka ka soo gaaray Guud ahaan yurub, kaasoo uu ku bixinayay kaalmo dhaqaale, si dib loogu dhiso dhaqaalihii iyo goboladii dagaalku burburiyay ee yurub, loogana hortago ku faafitaanka shuuciyada bartamaha yurub, siyaasiyiintii qorshahaas hormuudka ka haa ee lagu xasuusto waxa ka mid ahaa, xoghayihii arimaha dibada maraykanka ee wakhtigaas joogay, George Marshal.
  9. Dagaalkii Vietnam, waxa uu ka mid ahaa dagaalka qaboow, waxana uu ahaa khilaaf milateri oo ka dhacay Vietnam, Laos, iyo Cambodia, November 1955-kii waxa kaloo loo yaqaanay “Indochina War” maadaama uu daba socday dagaalkii hore ee First Indochina War, una dhexeeyey waqooyiga Vietnam oo uu taageerayay shiinaha iyo xulufooyinkii shuuciyadda iyo koonfurtii Vietman oo uu taageerayay Maraykanku, taasoo looga adkaaday xulufadii galbeedka, ka dib qabsashadii caasimadii koonfurta Veitnam ee Siyaaguun  April 30, 1975-kii (fall of Saigon) oo ay qabsadeen jamhadii NLF oo si wayn ugu dagaalantay xeelad dagaaleedka dooxashada (Guerilla War) intaasi markay dhacday maraykanka iyo xulafadiisu waxay bilaabeen dagaal dhanka hawada ah oo ay ku burburinayeen xoogagii dhulka (Ground forces) iyo saldhigyadii ciidamada cirka, iyaga oo ka dagaalamayay in Shuuciyiintu ay ka fara marooqsadaan gacan ku haynta koonfurta Veitnam.
  10.  Dagaalkii Korea, isaguna sidoo kale waxa uu u dhexeeyey waqooyiga korea, oo ay mar qura wada taageereen shiinaha iyo Midawgii soofiyeeti, iyo dhanka kale oo ahaa koonfurta korea oo uu taageerayay maraykanka iyo xulufadiisa Naato, waxayna ka dhalatay heshiis siyaasadeed oo lagu qaybsaday gacanka kuuriya kadib guulo laga kala gaaray dagaalkii Pacific-ga dhammaadkii dagaalkii 2-aad ee dunida, kolkii hore gacanka korea waxa xukumi jiray boqortooyadii Japan, laga soo bilaabo 1910-kii ilaa laga soo gaaray dagaalkii 2-aad ee dunida, haddaba markii laga qaaday gacankan Korea boqortooydii Japan Semtember 1945-kii ayaa saraakiil maraykan ahi waxay gacankan u kala qaybsheen laba qaybood oo ay ugu magacdareen (38th parallel) oo ah loolka 38-aad ee dunidda ku meegaaran marka juquraafi ahaan loo eego, loolkaas qaybta waqooyi ka xigta waxa saami u helay oo la siiyay xoogagii soofiyeetka isla xariiqdaas 38-aad  wixii qaybta koonfur ka xigtana waxa maamulayay maraykanka, ilaa iyo haddana qaabkaas ayay u kala yaaliin walina laguma kala adkaan siyaasadooda.
  11. Qabsashadii Soofiyeedka ee Afganistaan (The Soviet invention of Afghanistan)  midawgii soofiyeedku waxay kumannaan ciidan u direen dalka afgaanistaan halkaasoo isla markiiba ay la wareegeen awooddii ciidan iyo gacan ku haynta siyaasadeed ee magaalada Kaabuul iyo meela farabadan oo ka tirsan dalka Afgaanistaan, dhacdadaas oo ku bilaabatay si lama filaan ah oo Moosko ay 10-naan sano ku taamaysay in ay la wareegto gacan ku haynta Afgaanistaan oo ay aad uga cabsi qabtay in shuuciyadda lagaga adkaado bariga dhexe iyo Koonfurta-galbeed ee qaaradda Aasiya gaar ahaan Afgaanistaan (Afghan Proxy war) , oo waayadaas siyaasadda reer galbeedka ee maraykanku horkacaayo ay kusoo fidday dalalka:- Masar, Israa’iil, Sacuudiga, Pakistaan iyo meelo kale; sababtoo ah waxa muuqatay kacdoono isa soo tarayay oo gudaha afgaanistaan kaga socday xukuumaddii hantiwadaaga ahayd ee (People’s Democratic Party of Afghanistan (PDPA) ee uu madaxweynaha ka ahaa Dr. Najibullah si markaa loo dhiirra-geliyo xukunkaas hantiwadaagga ku dhisan, waana markii ugu horaysay oo Soofiyeedku ay qabsadaan meel ka baxsan dalalkii ay ka talinayeen Soofiyeedku ee (Eastern Bloc), taasoo ay kala kulmeen eedaymo fara badan oo uga imanayay dalalka reer galbeedka iyo kuwa caalamka kaleba, ugu dambayntiina falaagaddii la magac baxday Mujaahidiin ee uu hoggaaminayay Gulbuddin Hekmatyar, oo taageero ka helaayay dowladaha Maraykanka, Iiraan, Sucuudiga, Masar iyo China ayaa soofiyeedkii ku khasbay in ay isaga huleelaan magaalada Kaabuul bishii February 1989-kii kadib markii tobanaan kun oo ciidana ay halkaasi kaga dhinteen tobanaan kalena ay kaga dhaawacmeen.
  12. Wada hadaladii Qorshihii Xiddidaada Hubka (Strategic Arms Limitation Talks) waxay ahaayeen wada hadalo ay kawada qayb qaadanayeen Dowladaha waaweyni gaar ahaan Maraykanka iyo Ruushku, waxayna ku saabsanaayeen xaddidida isticmaalka hubka halista ah, wada xaajoodkan oo laba wareeg ahaa ayaa waxa loogu magac daray SALT-I iyo SALT-II oo lagasoo gaabiyay  (Strategic Arms Limitation Talks) Qaybtii hore ee wada hadaladu waxa ay ka dhacday magalaada Helsinki ee Dalka Finland Bishii 9-aad 1969-kii waxaana lagu gaaray heshiis hordhac ah wareeggii labaad ee wada hadalada (SALT-II) ee lagu qabtay magaalada Vienna June 18, 19790-kii waxa lagu gaaray heshees rasmi ah laakiin nasiib daro golihii senate-ka ee Maraykanka ayaa si weyn uga horyimid heshiiskaas waxana ay meesha ka saareen suurtagalnimada in ay meel mariyaan heshiiskaas iyaga oo u aanaynayay ama jawaab uga dhigaaya qabsashadii Soofiyeedka ee Dalka Afgaanistaan, sidoo kale markii arintaasi ay maqleen waxa iyana diiday in ay saxiixaan golihii sharci dejinta Soofiyeedka, ugu dambaynna heshiiskaasi waxa uu burburay Bishii 12-aad 31, 1985 -kii.

Dhammaad!

Mahadsanidin Akhriskiina.

W/Q: C/qani Yuusuf Aadan (Kaysediin)